Kiedy myślimy o nowym początku przychodzi nam na myśl Nowy Rok. W naturze jednak działa to inaczej. Procesy związane z obiegiem wody sprawiają, że naturalny rytm przyrody odnawia się jesienią. Wtedy to rozpoczyna się czas stopniowej odbudowy zasobów wody po długich i intensywnych upałach i parowaniu latem.
Dlaczego rok hydrologiczny zaczyna się 1 listopada?
Rok hydrologiczny, tak jak kalendarzowy, również trwa dwanaście miesięcy. W Polsce okres ten zaczyna się 1 listopada, a kończy 31 października następnego roku. Rok hydrologiczny dzieli się na dwie części: półrocze zimowe, trwające od listopada do kwietnia, i półrocze letnie, obejmujące okres od maja do października.
Dzięki takiemu podziałowi mamy lepsze spojrzenie na obieg wody w przyrodzie i możemy prawidłowo obliczyć bilans wodny dla danego regionu lub całego kraju. Rok kalendarzowy bowiem opowiada tylko niektórym procesom zachodzącym na Ziemi. Tak więc jeśli chodzi o gospodarkę wodną, rok hydrologiczny jest lepszym wyznacznikiem cyklu obejmującego: jesienne gromadzenie wody, jej magazynowanie zimą, wiosenne roztopy i letnie parowanie i zmniejszanie się zasobów.
Dla Polski, przełom października i listopada jest umowną granicą między tymi etapami. Według zasady to właśnie wtedy dla większości roślin kończy się okres wegetacyjny, podczas którego pobierają najwięcej wody, a niskie temperatury powietrza ograniczają utratę wody w wyniku parowania. Jednocześnie wraz z nadejściem listopada zwiększa się prawdopodobieństwo wystąpienia opadów śniegu, a co za tym idzie – woda opadowa może być zmagazynowana w pokrywie śnieżnej.
Jesień i zima – czas odbudowy zasobów wodnych
Półrocze zimowe odgrywa niezmiernie ważną rolę w odnowie zasobów wodnych. Latem intensywne upały i parowanie prowadzi do utraty dużych ilości wody, tak więc okres jesieni i zimy to dla przyrody czas odbudowy, kiedy to stopniowo uzupełnia niedobory.
Jeśli jesienią wystąpi dużo opadów deszczu, to wilgotność gleby może wzrosnąć. Dzięki temu woda, która wsiąka w glebę, stopniowo zasila głębsze warstwy gruntu, a w bardzo sprzyjających warunkach może również dotrzeć do warstw wodonośnych i zasilić wody podziemne. Proces ten jest tak ważny w czasach przedłużających się, długotrwałych susz, kiedy to niedobór wody staje się problemem również dla głębszych warstw gleby.
Podczas zimy część opadów zatrzymana zostaje najpierw w postaci śniegu. Pokrywa śnieżna jest jak naturalny magazyn wody, a kiedy topnieje, zasila glebę, zbiorniki wodne oraz wody podziemne. Proces ten nie wygląda jednakowo dla całej Polski. Tempo topnienia, jak i stan podłoża mogą znacznie utrudnić wodzie wsiąkanie. Jeśli ziemia jest kompletnie zamarznięta, a roztopy pokrywy śnieżnej przebiegają w sposób gwałtowny, to woda nie ma szans na dostanie się do głębszych warstw gruntu. Zamiast tego szybko spływa do zbiorników wodnych i nie poprawia bilansu wodnego.
Niestety, należy pamiętać, że sama (nawet duża) suma opadów nie jest oznaką odbudowanych zasobów wodnych. Ważną rolę odgrywają tutaj również takie kryteria jak rozłożenie opadów w czasie, ich intensywność, temperatura powietrza, stan gleby oraz przepuszczalność nawierzchni. W kontekście naturalnej retencji dużo lepsze są regularne, umiarkowane opady występujące przez długi czas, a nie intensywne ulewy.
Dlatego okres od listopada do kwietnia jest tak ważny w kontekście przeciwdziałania skutkom suszy – to właśnie wtedy tworzą się warunki, które później mogą zadecydować o dostępności lub braku wody na kolejne miesiące.
Jak ważny jest moment wystąpienia niedoboru wody?
Zarówno susza, jak i jej skutki nie kończą się wraz z odejściem lata. Jeśli susza występuje już wczesną jesienią, może być katastrofalna dla rolnictwa. W okresie powakacyjnym wiele roślin nadal potrzebuje odpowiedniego nawodnienia, a niektóre z nich dopiero wchodzą w nowy etap rozwoju.
Przykładem takich roślin są rośliny uprawiane na paszę dla zwierząt. W przypadku wystąpienia niekorzystnych warunków i braku wody ich wzrost może być znacznie ograniczony, co skutkuje mniejszymi plonami. W konsekwencji rolnicy mogą mieć problem z dostępnością paszy dla swoich zwierząt.
Jesienna susza jest również szczególnie niebezpieczna dla zbóż ozimych, czyli takich, które wysiewamy jesienią i które zimują na polach. Do tej grupy należą między innymi pszenica, żyto, pszenżyto i jęczmień. Po ich zasianiu nasiona potrzebują odpowiedniej wilgotności gleby, aby rozpocząć kiełkowanie. Na przesuszonym podłożu wschodzenie tych roślin może być znacznie opóźnione, nierównomierne lub zupełnie ograniczone.
Niedobór wody skutkuje także utrudnionym rozwojem młodych roślin przed nadejściem zimy. Słabo rozwinięte oziminy mogą mieć problem przetrwać minusowe temperatury, co w konsekwencji prowadzi do pogorszenia ich kondycji i zmniejszenia plonów w kolejnym roku.
Co hydrolodzy obserwują na początku nowego roku hydrologicznego?
1 listopada rozpoczyna się nowy okres pomiarów, analiz i obserwacji, które pozwalają ocenić stan zasobów wodnych w Polsce. Nie polega on jedynie na sprawdzeniu, ile opadów spadło w ostatnich dniach. Ważnym elementem jest także przestudiowanie zmian w cyklu wodnym. Wśród najważniejszych elementów obserwacji znajdują się:
- opady atmosferyczne – ich suma, intensywność i rozkład w czasie. Pozwalają ocenić, czy warunki sprzyjają uzupełnianiu niedoborów wody;
- wilgotność gleby – informuje o ilości wody dostępnej w różnych warstwach podłoża. Jest ważna zarówno dla roślin, jak i procesów zasilania wód podziemnych;
- stany i przepływy wód w rzekach – pozwalają ocenić sytuację hydrologiczną oraz obserwować zmiany w ilości wody płynącej w ciekach;
- poziom wód podziemnych – pokazuje, jak zmieniają się zasoby zgromadzone pod powierzchnią ziemi i czy są one uzupełniane;
- pokrywa śnieżna – jej występowanie, grubość i zasięg mają znaczenie dla oceny potencjalnego zasilania rzek i gleby wodami roztopowymi.
Hydrolodzy porównują także aktualne informacje z danymi z lat poprzednich. Dzięki temu są w stanie ocenić, czy nowe pomiary mieszczą się w typowym dla siebie zakresie, czy jednak wskazują na problem pogłębiającego się deficytu wody. Analiza tych parametrów pozwala również lepiej rozpoznawać zagrożenia związane z suszą hydrologiczną, a także oceniać ryzyko wystąpienia wezbrań, podtopień i powodzi.
Co oznacza rozpoczęcie się nowego roku hydrologicznego?
Niestety, wraz z nadejściem nowego roku hydrologicznego istniejące niedobory wody nie zostają automatycznie wyrównane. Jest odwrotnie – to właśnie stan zasobów wodnych na początku listopada jest ważnym punktem odniesienia w ocenie i próbie przewidzenia tego, co może wydarzyć się w kolejnych miesiącach.
Sucha jesień i zima z niewielką ilością opadów śniegu i deszczu oznaczają niewystarczającą ilość wody do zasilenia gleby na kolejne miesiące. W tym przypadku wiosna rozpocznie się deficytem wody i będzie się on jedynie pogłębiał wraz ze wzrostem temperatur i rozpoczęciem intensywnej wegetacji roślin.
Dlatego nasze działania jako społeczeństwa nie powinny kończyć się jedynie na monitorowaniu sytuacji hydrologicznej. Musimy podejmować odpowiednie kroki, które pomogą zwiększyć retencję. Wśród najważniejszych działań jest ochrona mokradeł, renaturyzacja rzek, odtwarzanie terenów zalewowych, zatrzymywanie deszczówki i zwiększanie retencji glebowej. Wszystko to pozwala spowolnić odpływ wody, tak, aby została ona w środowisku jak najdłużej.
Rozpoczęty na początku listopada aktualny rok hydrologiczny przypomina nam, że walka z suszą ma znaczenie także jesienią i zimą. Woda potrzebuje czasu i odpowiednich warunków aby odbudować swoje zasoby, wsiąknąć w glebę i zasilić wody podziemne. Dlatego przeciwdziałanie skutkom suszy powinno być działaniem, które podejmujemy całorocznie, a nie tylko reakcją na problemy pojawiające się podczas letnich upałów i intensywnego parowania.


