Trwają konsultacje społeczne projektu aktualizacji Planu przeciwdziałania skutkom suszy (aPPSS). W dokumencie podkreślono potrzebę zwiększania retencji na terenach miejskich. Wyraźny nacisk położono na działania naturalne, zmierzające do zatrzymywania wody jak najbliżej miejsca opadu. Ważną nowością jest przypisanie konkretnych działań do poszczególnych gmin.
Aktualizowany obecnie plan przeciwdziałania skutkom suszy (aPPSS) wyznacza najważniejsze kierunki działań ograniczających skutki suszy w Polsce. Pierwsza wersja planu została opracowana na lata 2021-2027. Wskazano w niej działania niezbędne do skutecznego przeciwdziałania temu narastającemu problemowi. Od początku było jasne, że ze względu na specyfikę suszy działania w tym obszarze nie mogą ograniczać się wyłącznie do administracji rządowej i Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie. Skuteczna walka z suszą wymaga współpracy wielu środowisk, w tym także: administracji samorządowej
i podległych jej przedsiębiorstw, a także instytucji naukowych oraz deweloperów, organizacji pozarządowych, rolników, leśników i mieszkańców.
Efekty może przynieść tylko wspólne zaangażowanie: od diagnozy zagrożeń i finansowania inwestycji, przez planowanie przestrzenne i projektowanie infrastruktury, aż po codzienne utrzymanie zieleni i zmianę nawyków związanych z korzystaniem z wody – podkreśla Marcin Jarzyński, Zastępca Prezesa Wód Polskich ds. Ochrony Przed Powodzią i Suszą.
Walka z suszą z mapą gmin w ręku
Kluczowym elementem aktualizacji Planu jest przede wszystkim sprostanie nowym wymaganiom Prawa wodnego. Pierwotne brzmienie art. 184 ust. 2 pkt 4 tej ustawy przewidywało, że PPSS zawiera „katalog działań służących przeciwdziałaniu skutkom suszy”. Nowelizacja z września 2019 r. zastąpiła ten zapis obowiązkiem wskazania „działań służących przeciwdziałaniu skutkom suszy”. Ta zmiana znalazła odzwierciedlenie w obecnej aktualizacji planu, która zakłada przyporządkowanie działań do realizacji na terenie poszczególnych gmin. Ma to ułatwić planowanie inwestycji i kierowanie wsparcia tam, gdzie jest ono najbardziej potrzebne. Dzięki temu plan ma bardziej praktyczny i operacyjny charakter.
Nie wystarczy już powiedzieć „co” należy zrobić, ale przede wszystkim „gdzie” i „jak”. Szczególnie istotną rolę odgrywają w tym zakresie gminy. To właśnie one decydują, jak wygląda ich przestrzeń publiczna, w jakim stopniu tereny są zabetonowane, czy nowe inwestycje przewidują miejsce dla wody zieleni oraz czy istniejące tereny cenne przyrodniczo są chronione – podkreśla Oliwia Wielgus z Wydziału Planowania PGW Wody Polskie.
Podstawą błękitno-zielona infrastruktura
Przez lata woda opadowa była traktowana jako problem, którego jak najszybszej należy się pozbyć. Dziś takie podejście utrudnia skuteczne przeciwdziałanie suszy. Betonowe przestrzenie w miastach, takie jak parkingi, place i chodniki, w znacznym stopniu ograniczają infiltrację wód opadowych. Dodatkowo, duża ilość wody podczas gwałtownych, nawalnych deszczy obciąża niewydolną kanalizację, co często prowadzi do powodzi błyskawicznych. Z kolei w okresach bezdeszczowych te same, uszczelnione przestrzenie szybko się nagrzewają, tworząc tzw. wyspy ciepła, a roślinność i gleba tracą zdolność magazynowania wilgoci.
W warunkach ocieplania się klimatu skutki są łatwe do przewidzenia: przestrzenie miejskie stają się generatorami ciepła. Zjawisko to zyskało nazwę miejskich wysp ciepła. Ocenia się, że temperatura, szczególnie w dużych ośrodkach miejskich, wzrasta średnio od 5 do 8°C
w porównaniu do otaczających miasto terenów zielonych lub wiejskich. Błękitno-zielona infrastruktura nie tylko pomaga przeciwdziałać suszy, ale również ogranicza ryzyko powodziowe i poprawia jakość życia mieszkańców – wyjaśnia Rafał Jakimiak, koordynator projektu Stop Suszy! Start Retencji! w PGW Wody Polskie.
Drzewa, parki i zielone dachy działają jak naturalne gąbki. Zatrzymują część deszczówki, dzięki czemu mniej wody trafia od razu do kanalizacji. Ponadto chłodzą otoczenie i poprawiają jakość powietrza. „Błękitne” rozwiązania, takie jak ogrody deszczowe, niecki czy stawy retencyjne, spowalniają spływ wody i umożliwiają jej wsiąkanie w grunt. Autorzy projektu aPPSS przykładają dużą wagę do stosowania nawierzchni wodoprzepuszczalnych, tworzenia ogrodów deszczowych i łąk kwietnych, a także ochrony mokradeł i naturalnych terenów zalewowych.
Jak miasta zatrzymują wodę?
Samorządy mają kluczową rolę w walce z kryzysem wodnym. Eksperci wskazują na możliwe działania do realizacji przez włodarzy miast. Są to przede wszystkim działania ukierunkowane na zwiększanie zasilania wód podziemnych i błękitno-zielonej infrastruktury.
W podcaście Stop Suszy! Start Retencji! zwracano uwagę, że poza działaniami systemowymi, równie ważna jest mikroretencja, czyli np. gromadzenie deszczówki w zbiornikach do późniejszego podlewania zieleni lub stosowanie jej jako tzw. wody szarej w budynkach.
Miasta i gminy powoli wprowadzają działania w przeciwdziałaniu suszy. Mówili o tym przedstawiciele samorządów na tegorocznej konferencji Stop Suszy! Start Retencji w Gdańsku Trójmiasto, po doświadczeniach związanych z ulewami i podtopieniami z 2016 r. zredefiniowało pojęcie ochrony przeciwpowodziowej, zamieniając ją na strategię błękitno-zielonej retencji. Zieleń miejska zagospodarowana została tak, by gromadzić wodę. Działa to dwufazowo. Podczas gwałtownych, nawalnych opadów zieleń chłonie nadmiar deszczówki, odciążając kanalizację burzową. Z kolei w okresach bezdeszczowych zmagazynowana wilgoć paruje, naturalnie obniżając temperaturę i ratując miasto przed dokuczliwymi efektami przegrzania.
Istotne znaczenie ma również ochrona dolin rzecznych, łąk oraz rezygnacja z postrzegania dzikich terenów jako nieużytków. Łódź realizuje tę strategię, systematycznie odbetonowując centrum miasta. Zielone strefy i ogrody deszczowe powstają na ulicach oraz podwórkach kamienic, a w gęsto zabudowanych dzielnicach tworzy się sieć tzw. parków kieszonkowych. Miasto zwiększyło także obszar zadrzewień, stawiając na parki leśne o minimalnej ingerencji, w których całkowicie wyklucza się betonowanie. Takie działania podejmowane są w miastach i gminach w całej Polsce.
Retencja wymaga współpracy
Pojedynczy ogród deszczowy czy kilka łąk kwietnych ma pozytywny, ale jednak ograniczony wpływ na walkę z suszą. Dlatego działania w zakresie błękitno-zielonej infrastruktury powinny być łączone w miejskie korytarze zieleni, powiązane z ciekami, parkami, terenami otwartymi i infrastrukturą wodną. W praktyce oznacza to konieczność współpracy między instytucjami (wydziałem planowania przestrzennego, zarządcami dróg i zieleni, wodociągami, strażą pożarną, służbami porządkowymi), ale także organizacjami pozarządowymi i mieszkańcami.
Realne efekty w walce z suszą przynoszą działania podejmowane na kilku poziomach jednocześnie.
Miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego mają ogromny wpływ na przeciwdziałanie suszy. Sporządzając tak ważny dokument, stanowiący podstawę planowania przestrzennego w gminie, warto zwracać uwagę na zapisy sprzyjające stosowaniu retencji naturalnej, ochronie obszarów wodno-błotnych czy istniejących cieków i dolin jako błękitno-zielonych korytarzy. Wzmocnienie istniejących zapisów o obowiązku zagospodarowania wód opadowych i roztopowych na własnej działce czy ograniczeniu zabudowy intensywnej przy małych ciekach i zbiornikach wodnych pozwoli na lepsze zapobieganie i przeciwdziałanie silnie postępującemu zjawisku suszy w naszym kraju – wskazuje Oliwia Wielgus.
I dodaje, że to właśnie na etapie planowania przestrzennego powinno się uwzględniać zapisy na temat małej retencji, stosowania powierzchni przepuszczalnych na wybranych ciągach komunikacyjnych, a także ochronie niedocenianych nieużytków i mokradeł miejskich.
W inwestycjach publicznych warto wprowadzać elementy błękitno-zielonej infrastruktury, takie jak zielone parkingi, place i przystanki. Rolą takich działań jest nie tylko przeciwdziałanie skutkom suszy, ale także odciążenie w większości niewydolnych systemów kanalizacji, ograniczenie ryzyka powodzi błyskawicznych czy minimalizowanie efektów miejskiej wyspy ciepła. Stosowanie nawierzchni sprzyjających infiltracji wód do gruntu, tworzenie ogrodów deszczowych przy budynkach użyteczności publicznej oraz zachowywanie i odtwarzanie mokradeł miejskich to nie tylko poprawa wartości estetycznych, ale przede wszystkim – środowiskowych i społecznych. Przykładem polskiego miasta, które chroni cenne przyrodniczo tereny podmokłe, jest Poznań, który w 2025 r. trafił na prestiżową listę 31. nowo akredytowanych miast mokradłowych – wyjaśnia.
W utrzymaniu miejskiej zieleni coraz częściej ogranicza się koszenie trawników, a stawia na wysiew łąk kwietnych. Nasadzane są także gatunki odporne na suszę, zdecydowanie bardziej dba się o drzewa i ich strefy korzeniowe. W gospodarce wodami opadowymi jeszcze więcej działań powinno być skierowanych na wykorzystanie wody z dachów i utwardzonych powierzchni do ogrodów deszczowych, niecek, rowów bioretencyjnych lub zbiorników. Warszawa od lat wykorzystuje wodę z miejskich basenów do czyszczenia ulic w ramach akcji wodnego recyklingu. Niezbędna jest również edukacja mieszkańców, zachęcająca do retencji wody deszczowej na terenach prywatnych i zwiększająca akceptację dla inwestycji retencyjnych.
Susza coraz silniej wpływa na funkcjonowanie polskich miast. Dlatego działania retencyjne nie powinny być traktowane jako dodatkowy element polityki miejskiej, lecz jako jeden z podstawowych warunków bezpiecznego i przyjaznego środowiska życia mieszkańców.
Do 6 lutego 2027 r. trwają konsultacje społeczne projektu aPPSS. Wszystkie dokumenty, w tym projekt aktualizacji PPSS, załączniki oraz formularz do zgłaszania uwag i wniosków, są dostępne na stronie Ministerstwa Infrastruktury.
Projekt przegląd i aktualizacja Planu przeciwdziałania skutkom suszy został dofinansowany ze środków Funduszy Europejskich na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko na lata 2021-2027 (FEnIKS).


