ENG
Dzisiaj, a więc w ostatnią niedzielę września, obchodzimy Światowy Dzień Rzek. Święto to wyznaczyła Organizacja Narodów Zjednoczonych w 2005 roku. W tym jakże ważnym dniu zwróćmy uwagę na to, jak cenne funkcje – ekosystemowe, gospodarcze i turystyczne – pełnią rzeki. Podkreślenia wymaga rola naturalnych rzek w polskim krajobrazie. To właśnie nieuregulowane rzeki najlepiej radzą sobie w okresach niedoboru wody i skutecznie przeciwdziałają skutkom pogłębiającej się suszy w naszym kraju. W kontekście zwalczania skutków suszy najważniejsze jest wykorzystywanie naturalnego charakteru rzek, a tym samym podejmowanie nowych działań, mających na celu przywracanie ich do stanu sprzed ingerencji człowieka. Takim działaniem jest właśnie renaturyzacja.
Znaczenie renaturyzacji w przeciwdziałaniu skutkom suszy
Jednym z najskuteczniejszych sposobów przeciwdziałania suszy hydrologicznej, czyli sytuacji, w której poziom wody w rzekach jest bardzo niski, jest renaturyzacja rzek. To proces polegający na przywracaniu im możliwie naturalnego charakteru i warunków, w których woda może być zatrzymywana w krajobrazie na dłużej.
W praktyce renaturyzacja może oznaczać między innymi usuwanie betonowych umocnień brzegów, likwidację niepotrzebnych przegród i zapór czy przywracanie rzekom ich naturalnego, bardziej meandrującego biegu. Takie działania spowalniają odpływ wody i pozwalają jej dłużej pozostawać w całej dolinie rzecznej. Istotną kwestią jest również zachowanie tych rzek, czy odcinków rzek, których charakter jest zbliżony do naturalnego. Dzięki renaturyzacji zwiększamy odporność całego regionu na suszę.
W obliczu coraz częściej występujących okresów suszy ochrona naturalnych rzek i przywracanie im ich funkcji powinny być więc traktowane jako element szerszej strategii gospodarowania wodą. Zamiast jak najszybciej odprowadzać wodę z krajobrazu, warto tworzyć warunki, które pozwolą zatrzymać ją tam, gdzie jest najbardziej potrzebna.
Przywracanie naturalnych procesów rzecznych jest jednym z działań uwzględnionych w aktualizowanym planie przeciwdziałania skutkom suszy (działanie KR1 – aPPSS, tabela nr 16) . Dokument zakłada m.in. wzmocnienie zintegrowanego zarządzania zasobami wodnymi w skali dorzeczy i zlewni w celu ograniczenia skutków suszy oraz zwiększenie retencji krajobrazowej, glebowej i ekosystemowej, a takżeograniczenie szybkiego odpływu wód. Renaturyzacja wpisuje się w oba te zakresy działań, ponieważ pozwala lepiej wykorzystać naturalne zdolności rzek do zatrzymywania wody i zwiększa odporność środowiska na skutki suszy.
Naturalna, meandrująca rzeka swobodnie kształtuje swoje koryto, tworzy zakola, starorzecza i rozlewiska, a wraz z nimi – różnorodne siedliska dla roślin i zwierząt. Taki naturalny rytm rzeki ma znaczenie nie tylko dla przyrody, ale także dla zasobów wodnych.. Dzięki temu zatrzymuje więcej wody w krajobrazie, spowalnia jej odpływ i zwiększa retencję, co ma szczególne znaczenie w okresach suszy. Naturalne cieki sprzyjają także bioróżnorodności, poprawiają jakość wody i tworzą warunki do rozwoju wielu gatunków roślin i zwierząt.
Podjęcie działań z zakresu renaturyzacji należy jednak poprzedzić dokładną analizą warunków przyrodniczych, społecznych i ekonomicznych. Nie każda rzeka możliwa jest do renaturyzacji. Jednak warto podkreślić, że naturalne rzeki są naszym sprzymierzeńcem w walce z suszą – dlatego też powinniśmy dążyć do przywracania im takiego charakteru, jakie miały przed ingerencją człowieka.
Na czym polega renaturyzacja rzek?
Naturalny bieg rzeki możemy przywracać na wiele sposobów. Są to między innymi:
- Przywracanie naturalnych meandrów
Rzeki o krętym biegu płyną wolniej, co wydłuża czas odpływu wody ze zlewni i pozwala na jej efektywniejsze wsiąkanie i uzupełnianie zasobów podziemnych, zamiast natychmiastowego odpływu do morza. - Odtwarzanie i ochrona mokradeł, torfowisk i terenów podmokłych
Naturalne doliny rzeczne obfitują w mokradła. Działają one jak gigantyczna gąbka – chłoną nadmiar wody podczas wezbrań i powoli uwalniają ją w okresach suszy. Przez wiele lat w Polsce i na świecie prowadzono politykę osuszania mokradeł, jednak w ostatnich latach, w ramach walki z suszą, przywraca się je do naturalnego stanu. - Zabezpieczenie lasów łęgowych
Roślinność nadrzeczna zatrzymuje wodę w glebie, ogranicza erozję gleb i hamuje powierzchniowy spływ wody, dając jej czas na infiltrację. Dlatego tak ważne jest, aby pozwolić lasom łęgowym na swobodny rozwój w okolicach rzek. - Renaturyzacja odciętych koryt rzecznych
Przywracanie starorzeczy to jedna z najskuteczniejszych metod naturalnej retencji wód, która bezpośrednio minimalizuje skutki suszy. Starorzecza działają jak naturalne zbiorniki retencyjne, które zatrzymują wodę w krajobrazie i zmniejszają potrzebę budowania ogromnych betonowych zbiorników retencyjnych. - Usuwanie przeszkód dla migracji ryb
Pozbywanie się przeszkód, takich jak zapory czy jazy spiętrzające wodę, to jeden z najważniejszych elementów ochrony ekosystemów rzecznych, który nabiera szczególnego znaczenia w kontekście postępującej suszy. Udrażnianie rzek w okresach niedoboru wody decyduje o przetrwaniu wielu gatunków ryb. - Odtwarzanie naturalnych terenów zalewowych
Renaturyzacja dolin rzecznych to jedna z najskuteczniejszych metod walki z suszą, opierająca się na rozwiązaniach bliskich naturze. Choć tereny zalewowe kojarzą się głównie z ochroną przed powodziami, pełnią one kluczową rolę w przeciwdziałaniu suszy rolniczej, hydrologicznej i hydrogeologicznej.
Rzeka uregulowana a rzeka naturalna
W czasie suszy różnica między rzeką uregulowaną przez człowieka a rzeką, która zachowała swój naturalny charakter, staje się szczególnie widoczna. Nie chodzi tylko o wygląd koryta. Sposób, w jaki rzeka płynie i jak łączy się z otaczającym ją krajobrazem, ma ogromne znaczenie dla tego, ile wody pozostaje w środowisku.
Rzeka uregulowana, o wyprostowanym i często umocnionym korycie, sprawnie odprowadza wodę ze zlewni. Woda szybko przepływa przez koryto i opuszcza dany obszar. Zupełnie inaczej funkcjonuje rzeka meandrująca, której towarzyszy naturalna dolina zalewowa. Zakola, starorzecza, mokradła i okresowo zalewane tereny spowalniają przepływ i pozwalają wodzie dłużej pozostawać w krajobrazie.
Ma to szczególne znaczenie podczas długotrwałej suszy. Naturalna rzeka i jej dolina tworzą swego rodzaju system magazynowania wody. Zamiast jak najszybciej odprowadzać ją poza zlewnię, zatrzymują ją i stopniowo oddają do środowiska.
Uregulowane koryto może natomiast działać jak dren – szybko odprowadza wodę, przyczyniając się do obniżania poziomu wód gruntowych w otoczeniu. Naturalna rzeka jest pod tym względem bardziej złożonym systemem. W odpowiednich warunkach może zarówno przyjmować wodę z otoczenia, jak i zasilać wody podziemne, wspierając utrzymanie wilgotności gleby i roślinności.
Dlatego w czasie suszy naturalne doliny rzeczne stają się szczególnie cennym elementem krajobrazu. Zatrzymana w nich woda podtrzymuje życie roślin i zwierząt, a wilgotne siedliska zwiększają odporność całego ekosystemu na okresy niedoboru wody. Naturalnie funkcjonująca rzeka nie jest więc jedynie miejscem, w którym płynie woda – jest częścią większego systemu, który pomaga tę wodę zatrzymać i wykorzystać wtedy, gdy jest najbardziej potrzebna.
Co więcej, nieuregulowane rzeki zmniejszają wysuszenie okolicznych pól poprzez wyższą wilgotność mikroklimatu – rzeki uregulowane natomiast nie mają wpływu na ograniczenie suszy rolniczej. Jest to szczególnie ważne w kontekście plonów rolniczych – susza może bowiem doprowadzić do zmniejszenia ilości produktów rolnych dostępnych w sklepach, a co za tym idzie, znacznie podwyższyć ceny jedzenia.
Ostatnie lata pokazały nam, że problem suszy objawia się w naszym życiu coraz częściej i na wiele sposobów. Dlatego tak ważna jest retencja – zarówno ta duża, jak i mała. Renaturyzacja rzek jest niezbędną częścią zatrzymywania wody w krajobrazie. Przy okazji Światowego Dnia Rzek zwróćmy szczególną uwagę na to, jak ważną rolę w środowisku naturalnym i antropogenicznym odgrywają naturalne cieki.
