ENG
Tradycyjnie 2 lutego obchodzony jest na całym świecie Światowy Dzień Mokradeł (World Wetlands Day). To międzynarodowe święto zostało ustanowione w celu podkreślenia kluczowej roli mokradeł w funkcjonowaniu ekosystemów i ochronie zasobów wodnych. Data ta upamiętnia podpisanie w 1971 roku Konwencji Ramsarskiej – jednego z najstarszych globalnych porozumień środowiskowych, którego celem jest ochrona obszarów wodno-błotnych o znaczeniu międzynarodowym.
W 2026 roku obchody odbywają się pod hasłem: „Mokradła i wiedza tradycyjna – celebrowanie dziedzictwa kulturowego” (Wetlands and Traditional Knowledge: Celebrating Cultural Heritage). Hasło to zwraca uwagę na fakt, że mokradła nie są wyłącznie obiektami przyrodniczymi, lecz również przestrzeniami głęboko zakorzenionymi w historii, kulturze i tożsamości lokalnych społeczności. Wiedza tradycyjna, przekazywana z pokolenia na pokolenie, odgrywała i nadal odgrywa istotną rolę w ochronie tych ekosystemów oraz w zrównoważonym gospodarowaniu wodą – szczególnie w dobie nasilających się susz i zmiany klimatu. Grafika tegorocznego święta podkreśla globalne połączenie ludzi z terenami podmokłymi oraz wagę tradycyjnej wiedzy przekazywanej z pokolenia na pokolenie.
„Ucz swoje dzieci czego my uczyliśmy nasze dzieci, że Ziemia jest naszą matką. Cokolwiek spotyka Ziemię, spotyka dzieci Ziemi. … To wiemy: Ziemia nie należy do człowieka – człowiek należy do Ziemi.”
Wódz Seattle (Sealth), wódz ludu Suquamish
Czym są mokradła i dlaczego są tak ważne?
Mokradła to zróżnicowana grupa ekosystemów obejmująca m.in. bagna, torfowiska, rozlewiska rzeczne, mokre łąki, starorzecza, deltowe obszary rzeczne, estuaria (lejkowate ujścia rzeki), a także płytkie jeziora i stawy. Wspólną cechą tych terenów jest okresowe lub stałe nasycenie wodą, które warunkuje ich unikalne właściwości biologiczne i hydrologiczne.
Choć mokradła zajmują zaledwie kilka procent powierzchni lądów, ich znaczenie jest nieproporcjonalnie duże. Są jednymi z najbardziej produktywnych ekosystemów na Ziemi, a jednocześnie należą do tych najbardziej zagrożonych – w ciągu ostatnich 100 lat świat utracił ponad 60% mokradeł, głównie w wyniku melioracji, regulacji rzek, urbanizacji i intensywnego rolnictwa.
Kluczowe funkcje mokradeł obejmują:
- retencję wody i stabilizację obiegu hydrologicznego,
- łagodzenie skutków suszy i powodzi,
- oczyszczanie wody z biogenów i zanieczyszczeń,
- magazynowanie węgla, zwłaszcza w torfowiskach,
- ochronę bioróżnorodności i siedlisk wielu zagrożonych gatunków.
W kontekście narastającego kryzysu wodnego mokradła stanowią naturalną, skuteczną i długoterminową odpowiedź na problem deficytu wody. Ponadto należy pamiętać, że spadek ilości mokradeł powoduje zmiany klimatyczne, zmniejszenie dostępności zasobów wodnych, zwiększenie podatności społeczności na klęski żywiołowe, utratę gatunków oraz wpływa na źródła utrzymania i dobrobyt ludzi.
Mokradła jako naturalna tarcza ochronna
Susza coraz częściej ma charakter strukturalny i długotrwały. W Polsce obserwujemy jej różne formy: suszę meteorologiczną, rolniczą, hydrologiczną i hydrogeologiczną. Jednym z kluczowych czynników pogłębiających ten problem jest utrata naturalnej zdolności krajobrazu do zatrzymywania wody.
Mokradła natomiast działają jak naturalne gąbki: w okresach nadmiaru wody magazynują ją, a w okresach niedoboru powoli ją uwalniają, zasilając rzeki, gleby i wody podziemne. Ich degradacja prowadzi do szybkiego odpływu wód opadowych, obniżenia poziomu wód gruntowych oraz przesuszenia gleb. Odtwarzanie i ochrona mokradeł jest zatem jednym z najskuteczniejszych i najtańszych narzędzi przeciwdziałania skutkom suszy, znacznie bardziej trwałym niż rozwiązania techniczne oparte wyłącznie na infrastrukturze.
Wiedza tradycyjna – zapomniany zasób w ochronie mokradeł
Temat przewodni tegorocznego Światowego Dnia Mokradeł zwraca uwagę na wiedzę tradycyjną i lokalną, która przez wieki kształtowała relacje ludzi z terenami podmokłymi. W wielu regionach świata społeczności żyjące w sąsiedztwie mokradeł wypracowały sposoby użytkowania tych obszarów, które nie prowadziły do ich degradacji, lecz wspierały ich trwałość. Przykłady obejmują:
- ekstensywne użytkowanie mokrych łąk,
- sezonowe wypasy i koszenie,
- tradycyjne rybołówstwo i zbieractwo,
- naturalne metody regulacji wody bez jej trwałego odprowadzania.
W Polsce również istnieje bogate dziedzictwo kulturowe związane z mokradłami – od użytkowania dolin rzecznych i bagiennych łąk, po lokalne praktyki gospodarowania wodą w krajobrazie rolniczym. Wraz z postępującą intensyfikacją rolnictwa i melioracją wiele z tych praktyk zostało porzuconych, co doprowadziło do degradacji środowiska i zwiększenia podatności na suszę.
Współczesna ochrona mokradeł coraz częściej podkreśla potrzebę łączenia wiedzy naukowej z doświadczeniem lokalnych społeczności, traktując je jako komplementarne źródła wiedzy, a nie konkurencyjne podejścia.
Mokradła jako element adaptacji do zmiany klimatu
Zmiana klimatu wzmacnia ekstremalne zjawiska hydrologiczne – zarówno susze, jak i gwałtowne opady. Mokradła pełnią kluczową rolę w adaptacji do tych zmian, działając jako naturalne bufory klimatyczne. Szczególnie istotne są torfowiska, które: magazynują ogromne ilości węgla, regulują lokalny mikroklimat i stabilizują stosunki wodne na dużych obszarach. Ich osuszanie nie tylko zwiększa ryzyko suszy, ale również prowadzi do emisji gazów cieplarnianych. Ochrona i renaturyzacja mokradeł to zatem jednocześnie działanie klimatyczne, wodne i przyrodnicze.
Światowy Dzień Mokradeł – wezwanie do działania
Światowy Dzień Mokradeł to nie tylko symboliczna data, lecz realna okazja do refleksji nad kierunkiem rozwoju gospodarki wodnej i przestrzennej. To także moment, aby:
- zwiększać świadomość społeczną na temat znaczenia mokradeł,
- promować ochronę i odtwarzanie naturalnej retencji,
- uwzględniać wiedzę tradycyjną w planowaniu środowiskowym,
- wspierać rozwiązania oparte na przyrodzie.
Dla kampanii „Stop Suszy! Start Retencji!” mokradła są jednym z filarów skutecznego przeciwdziałania deficytowi wody. Ich ochrona i odbudowa to inwestycja w bezpieczeństwo wodne i odporność ekosystemów na tragiczne w skutkach susze.
Hasło Światowego Dnia Mokradeł 2026 przypomina, że ochrona środowiska nie polega wyłącznie na nowoczesnych technologiach i regulacjach prawnych. Równie ważne jest odtwarzanie relacji człowieka z przyrodą, opartej na szacunku, wiedzy i długofalowym myśleniu. Dzięki temu, poza samą ochroną przyrody uda nam się zachować nasze dziedzictwo kulturowe. Mokradła są żywym przykładem tego, jak przyroda – jeśli pozwoli się jej funkcjonować – może skutecznie chronić nas przed skutkami suszy i zmiany klimatu. Ich zachowanie to nasza wspólna odpowiedzialność.
