ENG
Przyjęty w 2021 r. Plan przeciwdziałania skutkom suszy i przygotowywana obecnie jego aktualizacja różnią się nie tylko zakresem analiz czy aktualnością danych. Pomiędzy pierwszym a drugim cyklem planistycznym zmieniło się Prawo wodne, a wraz z nim także funkcja samego dokumentu – przesunęła się od wskazania katalogu możliwych interwencji w kierunku bardziej operacyjnego planowania ich wdrażania.
Pierwotne brzmienie art. 184 ust. 2 pkt 4 ustawy Prawo wodne przewidywało, że PPSS zawiera „katalog działań służących przeciwdziałaniu skutkom suszy”. Nowelizacja z września 2019 r. zastąpiła ten zapis obowiązkiem wskazania „działań służących przeciwdziałaniu skutkom suszy”, przy czym nowe brzmienie przepisu ma zastosowanie po raz pierwszy właśnie do pierwszej aktualizacji planu. Oznacza to, że obowiązujący obecnie PPSS z 2021 r. został opracowany jeszcze według wcześniejszych wymagań ustawowych, natomiast aPPSS jest pierwszym dokumentem przygotowywanym już w nowym reżimie prawnym. Sam projekt aktualizacji podkreśla, że zmiana ta ma wzmacniać praktyczny i operacyjny wymiar planu.
Różnica nie jest więc wyłącznie legislacyjna. Dotychczasowy katalog pokazywał, jakiego rodzaju działania mogą służyć ograniczaniu skutków suszy, ale nie rozstrzygał wprost, które z nich powinny być wdrażane na obszarze konkretnej gminy. Z punktu widzenia samorządu mógł być zatem odbierany jako szeroki zestaw dostępnych możliwości, bez jednoznacznego przełożenia diagnozy na poziom lokalny.
Aktualizacja Planu przeciwdziałania skutkom suszy ma wyraźnie zmniejszyć dystans między planowaniem a realizacją. Dlatego nie kończy się na wskazaniu typów działań, lecz przypisuje je do poziomu gminnego, wiążąc diagnozę zagrożenia i charakter zagospodarowania terenu z konkretnymi kierunkami interwencji. W ten sposób dokument ma nie tylko odpowiadać na pytanie, jakie działania są dostępne, ale także wskazywać, gdzie ich wdrażanie jest zasadne i kto jest odpowiedzialny za realizację.
Suszę analizujemy w zlewni, działania przypisujemy lokalnie
Procesów hydrologicznych nie da się zamknąć w granicach administracyjnych. Woda przemieszcza się w obrębie zlewni, dlatego właśnie układ zlewniowy pozostaje podstawą diagnozy zagrożenia suszą i oceny potrzeb. Samo wdrażanie działań odbywa się jednak na poziomie, na którym istnieją realne kompetencje, prawo do dysponowania terenem i możliwość podejmowania konkretnych decyzji inwestycyjnych, planistycznych czy organizacyjnych.
Dlatego aPPSS łączy dwa porządki: zlewniowy – właściwy dla analizy procesów hydrologicznych – oraz administracyjny – właściwy dla praktycznego wdrażania działań. Na poziomie zlewni identyfikowane są obszary problemowe, dominujące presje i potrzeby, natomiast na poziomie gminnym wskazywane są typy działań, które mogą być wdrażane lokalnie. Przy ich przypisywaniu uwzględniono zarówno charakter zagospodarowania terenu, jak i stopień zagrożenia suszami: rolniczą, hydrologiczną i hydrogeologiczną. Dzięki temu plan nie zatrzymuje się na diagnozie, ale przekłada ją na bardziej operacyjny poziom realizacji.
W pierwszej kolejności wykorzystać możliwości krajobrazu
Jednym z kluczowych kierunków aPPSS jest wzmacnianie retencji krajobrazowej, glebowej i ekosystemowej oraz ograniczanie tempa odpływu wód ze zlewni. Oznacza to preferowanie działań, które wykorzystują naturalne procesy obiegu i magazynowania wody: ochronę i odtwarzanie mokradeł, renaturyzację cieków i dolin rzecznych, poprawę warunków infiltracji, rozwój błękitno-zielonej infrastruktury, a na obszarach rolniczych – praktyki sprzyjające zwiększeniu pojemności wodnej gleby i ograniczeniu strat. Celem jest możliwie długie zatrzymanie wody w krajobrazie i jak najbliżej miejsca opadu, zanim zostanie szybko odprowadzona ze zlewni.
Nie oznacza to jednak stosowania jednego schematu w całym kraju. Zlewnie różnią się budową geologiczną, warunkami hydrologicznymi, stopniem przekształcenia oraz sposobem użytkowania. Inny zestaw działań będzie właściwy dla doliny rzecznej o zachowanych procesach naturalnych, inny dla intensywnie użytkowanych terenów rolnych, a jeszcze inny dla zwartej zabudowy miejskiej. Nie wszędzie możliwa jest pełna renaturyzacja cieku czy odtworzenie mokradła, a w części obszarów konieczne jest jednoczesne zapewnienie ciągłości określonych funkcji, w tym zaopatrzenia ludności w wodę czy bezpiecznego gospodarowania wodami na terenach silnie zurbanizowanych. W takich przypadkach rozwiązania oparte na naturze mogą być uzupełniane działaniami technicznymi. Projekt aPPSS wyraźnie jednak wskazuje, że budowa lub przebudowa obiektów hydrotechnicznych powinna być rozważana tylko tam, gdzie nie ma możliwości zastosowania rozwiązań korzystniejszych z punktu widzenia ochrony środowiska, a dobór działań musi uwzględniać lokalne uwarunkowania hydrologiczne i siedliskowe.
Nie wszystko może zrobić jedna instytucja. Odpowiedzialność za suszę jest rozproszona
Przeciwdziałanie skutkom suszy z natury rzeczy nie może być zadaniem jednej instytucji. Skuteczność działań zależy od tego, kto dysponuje terenem, kto podejmuje decyzje przestrzenne i inwestycyjne oraz kto ma ustawowe kompetencje do gospodarowania wodą. Dlatego aPPSS opiera się na modelu wielopodmiotowym. Samorządy mogą wpływać na sposób zagospodarowania przestrzeni, ograniczanie uszczelnienia powierzchni, retencję miejską czy rozwój błękitno-zielonej infrastruktury. Rolnicy i inni właściciele gruntów decydują o praktykach zwiększających retencję glebową i krajobrazową – od międzyplonów i mulczowania po małą retencję czy odtwarzanie lokalnych obszarów podmokłych. Na terenach leśnych analogiczną rolę odgrywają zarządcy lasów. Projekt aPPSS celowo przypisuje więc działania podmiotom, które mają realną możliwość ich wdrożenia.
Rola Wód Polskich jest w tym systemie istotna, ale również ściśle określona przepisami. Wody Polskie uczestniczą w planowaniu gospodarowania wodami, prowadzą postępowania wodnoprawne, zarządzają wodami i infrastrukturą pozostającą w ich kompetencji, a także mogą realizować działania renaturyzacyjne czy związane z odtwarzaniem obszarów wodno-błotnych. Projekt aPPSS wprost wskazuje Wody Polskie jako jeden z podmiotów odpowiedzialnych za takie działania.
Nie oznacza to jednak możliwości działania w każdym miejscu. Samo wskazanie w aPPSS przedsięwzięcia do realizacji nie daje Wodom Polskim prawa do dysponowania cudzą nieruchomością. Podejmowanie wielu działań na gruntach prywatnych wymaga udziału lub zgody właściciela, a niejednokrotnie także spełnienia dodatkowych warunków formalnych. Rolą administracji wodnej jest natomiast tworzenie środowiska formalnego do ich wdrażania – poprzez prowadzenie właściwych procedur, udostępnianie danych, wskazywanie wymogów prawnych oraz współpracę z samorządami, właścicielami gruntów i innymi instytucjami.
Takie rozłożenie odpowiedzialności jest kluczowe dla zrozumienia aPPSS. Przeciwdziałanie skutkom suszy nie polega na wyborze między rozwiązaniami przyrodniczymi a technicznymi ani na oczekiwaniu, że jeden podmiot rozwiąże problem w całej zlewni. Punktem wyjścia musi być diagnoza lokalnych uwarunkowań, następnie dobór rozwiązania możliwie najlepiej wykorzystującego naturalny potencjał retencyjny terenu, a tam, gdzie jest to uzasadnione, jego uzupełnienie środkami technicznymi. O powodzeniu decyduje jednak nie tylko trafność samego działania, lecz także to, czy zostało ono przypisane podmiotowi, który rzeczywiście ma kompetencje i możliwości, by je wykonać.
